Zdjęcie wpisu Toponimy Sławoborza i najbliższej okolicy

Toponim (z gr. topos = „miejsce, okolica” i onymos = „imię”) to w ogólnym znaczeniu nazwa miejscowa. Toponimami obdarzamy niemal wszystkie elementy krajobrazu, zaczynając od miejscowości, a kończąc na pojedynczych drzewach, dołkach, rowach czy wzniesieniach. Badanie toponimów dostarcza bardzo wiele cennych informacji z zakresu kształtowania się języka jak również lokalnej społeczności. Toponimy potrafią uchwycić zmiany historyczne na danym obszarze — zachowa się nazwa, kiedy jej źródło już dawno zniknie lub zostanie zapomniane. Bardzo często zawierają cechy topograficzne, związane z ukształtowaniem terenu lub wykorzystaniem np. pod produkcję.

Dla lokalnych społeczności szczególne znaczenie mają mikrotoponimy. Nie znajdują się na oficjalnych mapach, ale są związane z kulturą i organizacją życia społeczności lokalnej. Będąc dzieckiem, mieszkając w Sławoborzu, nie zdawałem sobie sprawy z tego, że tworzymy mikrotoponimy i tym samym ujarzmiamy przestrzeń wokół nas. Osiedle, na którym mieszkałem, pomiędzy ulicą Świdwińską a Krzyżową było taką nazwą miejscową. Wystarczyło powiedzieć, że mieszka się na „Osiedlu” i każdy wiedział, o co chodzi. W lesie za osiedlem przebiegał rów, który był wyznacznikiem przestrzeni. „Za rowem” była „Pierwsza górka”, dalej był jar nazywany przez nas „Stromizny" a dalej „Druga górka”. Wiadomo było gdzie są „Działki" albo „Garaże". Do szkoły można było iść „Przez młyn" albo ulicą Sportową. Chodziliśmy bawić się na „Kępy” albo na „Źródła”. Być może nie wszystkie z tych nazw współdzieliliśmy z pozostałymi mieszkańcami Sławoborza, mogli mieć własne, w okolicy gdzie mieszkali, o których z kolei my nic nie wiedzieliśmy. Człowiek ma potrzebę nazywania przestrzeni wokół siebie i tym samym sprawiać, że będzie ona znana, swojska i bezpieczna. Ludność zamieszkująca te tereny przed 1945 rokiem, nie była tak bardzo różna od nas.

Wraz z końcem drugiej wojny światowej i ukształtowaniem się nowych granic w Europie, z Pomorza wyjechała (dobrowolnie lub nie) niemal cała ludność związana z kulturą niemiecką. Tym samym zerwana została kontynuacja kulturalna i społeczna terytorium. Pomorze włączono do Polski, więc zaistniała potrzeba by nazwy niemieckie zmienić na polskie. Reaktywowano powołaną w 1934 roku Komisję Ustalania Nazw Miejscowości, której zadaniem było ponowne nazwanie miejscowości i obiektów fizjograficznych.

Na pierwszej konferencji ustalono nazwy dla miejscowości liczących powyżej 5000 mieszkańców, podczas drugiej ustalone zostały nazwy miejscowości do 5000 mieszkańców oraz niektórych stacji kolejowych, trzecia konferencja ustaliła nazwy reszty stacji kolejowych oraz miejscowości liczących 500 do 1000 mieszkańców, na czwartej konferencji ustalone zostały nazwy miejscowości liczących od 250 do 500 mieszkańców (dla byłych Prus Wschodnich również części osad liczących 500 do 1000 mieszkańców), piąta konferencja ustaliła nazwy dla wsi liczących poniżej 250 mieszkańców (w przypadku Prus 250 do 500). Resztę nazw ustaliła ostatnia, szósta konferencja. W latach 1946–1951 przywrócono lub ustalono nowe nazwy polskie dla ok. 32 tys. miejscowości oraz ok. 3 tys. obiektów fizjograficznych. Opracowany wówczas materiał nazewniczy Ziem Odzyskanych ujęty został w publikacji „Słownik Nazw Geograficznych Polski Zachodniej i Północnej” pod redakcją prof. Stanisława Rosponda (przewodniczącego podkomisji śląskiej).

Źródło: Wikipedia

Siłą rzeczy KUNM nie mogła nazwać wszystkich obiektów i miejsc, więc wiele z nich pozostało bez nazw. Nowi mieszkańcy albo nadali im własne, albo pozostawili nienazwane. Nazwy sprzed 1945 roku uległy zapomnieniu, odeszły razem z poprzednimi mieszkańcami.

Nie do końca! W latach 1925 - 1939 dr Robert Holsten (1862–1954), pomorski językoznawca, zainicjował projekt zebrania nazw miejscowych z ówczesnej prowincji Pommern. Zespół terenowy do badania nazw miejscowych (Flurnamenforschung in Pommern) dla powiatu kołobrzeskiego, wykonał kwerendy źródeł nazw obiektów fizjograficznych naturalnych i antropogenicznych, miejsc zamieszkanych i niezamieszkanych. W przypadku Sławoborza źródłem informacji był rejestr wykonany 19 marca 1836 oraz informacje ustne pozyskane od miejscowego nauczyciela o nazwisku Werth. Badania zaowocowały utworzeniem listy 65 toponimów, z podaniem źródła, umiejscowienia względem wsi oraz komentarzami. Miejsca oznaczono na dwóch mapach topograficznych typu Meßtischblatt w skali 1:2500 o dużej szczegółowości. Materiały te weszły w skład Flurnamen Sammlung, znajdującego się dzisiaj w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Więcej na temat digitalizacji pomorskiego zasobu toponimicznego Roberta Holstena z lat trzydziestych XX wieku.

Mapy

MNS/ADA-M/261 - Sławoborze 777
MNS/ADA-M/215 - Ramlewo 691

Wykaz toponimów

MNS/ADA-F/10/1-217 - Kreis Kolberg

Lista toponimów

Lp.NazwaPolska nazwaŹródło informacjiPołożenieKomentarz
1. Wallortsbrücke Most na Wale? mdl. NO  
2. Strohbruch Rżysko? 1836 NO  
3. Linnborn Lnisko? mdl. NO Flachsbleiche (Bielnisko?)
4. Heidberg Wrzosowe Wzgórze 1836 N  
5. Immenschonung Pszczelisko? mdl. N  
6. Zägekote Zniekształcone Sägekote / Pilarnia? mdl. im Dorf  
7. Judenkeil Żydowski Klin? mdl. W  
8. Bornhostebrink ? mdl. W  
9. Gekuriege 1836, Jäckerieg ? mdl. W auch Ilenpaul gennant
10. Strandschloss Nabrzeżny Pałac/Zamek? (Zamczysko str. 632)
mdl. W  
11. Gesellschaftshaus Świetlica / Dom ludowy? (Podkurek str. 492)
mdl. W  
12. Kawele ? 1836 im Dorf Kirche, u.Kirchof (kościół)
13. Nase Nawiązanie do nosa? Nosowo? Nochal? mdl. im Dorf  
14. Borewinkel Osełka? (Bór str. 466)
1836 NW 1836 Burwinkel
15. Hütungswald Pasterski Las? 1836 NW  
16. Möss Mchowo (nazwa związana z mchem)? (Meszno / Meszna str. 571)
1836 NW  
17. Radewiese Łąka Rade? (Raduńskie Łąki str. 596)
1836 NW  
18. Schulzenwiese Wójtowska łąka? 1836 NW  
19. Hufenwiese Łąka Łanowa? Jedna "Hufe" to określony obszar ziemi, który był wystarczający do utrzymania rodziny chłopskiej. 1836 NW auch Paradies gennant (zwane również Raj?)
20. Krähenfichten Krucze sosny? (Gawronie / Wronie str. 549)
1836 W  
21. Grund Grunt? (Grąd str. 508)
mdl. W  
22. Speck Boczkowina? (Sadło / Tłuste str. 624)
mdl. W  
23. Lehmberg Gliniane wzgórze? (Glinna Góra str. 559)
mdl. W  
24. Piephack ? 1836 W krankhafte Bildung des hinteren Pferdefusses (chorobliwa narośl na końskim kopycie)
25. Hütungswald Pasterski las? 1836 W  
26. Altstadt Stare miasto? 1836 SW  
27. Papenberg Popie wzgórze? (Klesza / Mnisza / Księża / Babia Góra str. 586)
1836 SW mdl. Popenberg
28. Nodop ? mdl. S Bau (budynek)
29. Hammerhof Kuźnia? mdl. S Bau (budynek)
30. Furtwiese Łąka na przejeździe/brodzie? (Furt -> Bród str. 489)
1836 S  
31. Born Źródło? 1836 S  
32. Tivoli (Augusthof / Polakowo str. 449) mdl. SO  
33. Ochsenberg Skotniki Wole Wzgórze? (Wola Góra / Karwie str. 584) mdl. SO Ausbau (kolonia)
34. Galgenberg Szubieniczne Wzgórze? mdl. SO  
35. Ochsenbergsche Hufen łany Skotników / Łany Wolego Wzgórza? 1836 SO  
35a. Findantengrund ? mdl. SO  
36. Technower Bach Kłodawa (Ciechnowski Potok?) mdl. SO mdl. Brauklandsbek od. Strüll
37. Hinterholz Zalas? (Zaborze str. 517)
1836 SO gehört heute zum Försterei Balsdrey (dzisiaj należy do leśnictwa Balsdrey)
38. Butterfeld Maślane Pole? (Tłuste str. 466)
1836 SO mdl. Auch Neuseeland (Nowa Zelandia?)
39. Judenkaten Żydowskie Chałupy? mdl. SO  
40. Paradies Rajsko? mdl. SO schlechter Boden (kiepska gleba?)
41. Rehbruch Łanie Moczary? 1836 SO  
42. Fosskuhlen Lisie Doły? Lisie Jamy?
1836 SO  
43. Zilkenbach Potok Zilkego? ? SO Także Zülkenbach (1943). Zülke to zgermanizowana forma zdrobnienia słowiańskiego imienia Sulisław albo Sulimir, zatem Potok Sulimira?
44. Gerichsacker Pole Gericha? mdl. O  
45. Bächbuschkaveln Krzaczaste Parcele? 1836 O heute eine Weissbuche (Buczyna?)
46. Schweinskuhlenmoor Babrzysko? Świnie doły blotne? (Świńskie Doły str. 619)
1836 O  
47. Schwatos ? mdl. O Ausbau (kolonia)
48. Moorheide Wrzosowisko? Blotnisko? Torfy?
1836 O mdl. Mauerheir (nawiązanie do czarnego koloru)
49. Sandfichten Piaszczysta Sośnina? (Świerczyska str. 606)
1836 O mdl. Kitzelfichten (nawiązanie do "łaskotać" i "świerk"?)
50. Zilkenkamp Ziemia Zilkego? 1836 O  
51. Wurstwinkel Pęto [Kiełbasiane]? mdl. O Ortsteil (część miejscowości)
52. Dorfaue Wiejski Łęg? mdl. O Ortsteil (część miejscowości)
53. Juch Juhu? mdl. O Ortsteil nach dem Freudenruf (część miejscowości, odgłos radości)
54. Grünke Zielonka? mdl. NO Grund
55. Zilkenbachhütung Zagroda nad Strumieniem Zilkego? 1836 NO  
56. Rottbülte Szczurzysko? 1836 NO mdl. Rottenschlucht (Szczórzy Wąwóz?)
57. Klagswiese Sporna Łąka? 1836 NO Klageobjekt? (Objekt sporu?)
58. Krummes Waser Pokrzywnica Kręta Woda / Krzywa Woda? M NO  
59. Hammerbach Pokrzywnica Kuźnica / Kuźniczy Potok? (Kuźniczanka / Kuźniczka str. 511) M SW früher Eisenhammer (Hutniczanka / Hutnica?)
60. Kreitznic Krzecnica? ? ?  
61. Krähenbach Kruczy Potok? ? W bei den Krähenfichten 20. (przy Kruczych Sosnach?)
62. Hammerkawlen może Hammerkaveln (Kuźnicze Parcele?) 1836 ? am Hammerbach (nad Kuźnicą?)
63. Grafschaft Hrabiny / Hrabie? mdl. ? Ausbau (kolonia)
64. Rosak ? mdl. ? Ausbau (kolonia)
65. Hammerhof Kuźnia / Kuźnica / Kowalewo? mdl. ? Ausbau (kolonia)

Wyjaśnienie skrótów

mdl. (niem. mundlich) - [przekaz] ustny
od. (niem. oder) - lub

Kierunki od wsi

N (niem. Nord) północ
NW (niem. Nord-West) północny-zachód
NO (niem. Nord-Ost) północny-wschód
S (niem. Süd) południe
SW (niem. Süd-West) południowy-zachód
SO (niem. Süd-Ost) południowy-wschód
W (niem. West) zachód
O (niem. Ost) wschód

? - oznacza nazwę o nieznanej lokalizacji.

Niektóre z nazw występują w Słowniku wszystkich nazw geograficznych Pomorza Zachodniego, Tadeusz Białecki, Szczecińskie Towarzystwo Kultury 2018. Chociaż dotyczą innych obiektów, podaję je w nawiasie jako prowdopodobne spolszczenie, wraz z numerem strony.

Oznaczenia własne

Zdaję sobie sprawę, że nie ma szans by nazwy wróciły do użycia... przynajmniej większość z nich. Podjąłem jednak śmiałą próbę tłumaczenia nazw - oznaczam je kursywą ze znakiem zapytania. Przybliżają niemieckie znaczenie, szukając polskiego odpowiednika literackiego. Czcionką pogrubioną zaznaczyłem nazwy faktycznie istniejące. Nie jestem ekspertem w tej dziedzinie, więc proszę wziąć pod uwagę, że tłumaczenia mogą być błędne. Wiekszość z nich pochodzi z dialektu dolnoniemieckiego, którego brzmienie różni się od górnoniemieckiego, który znam.

1924 slawoborze toponimy numery mniejsza compressed m
Poprawiona wersja map Meßtischblatt 1924, Stolzenberg 777 [Neue Nr 2160](1) + Ramelow 691 [Neue Nr 2060] z oznaczeniami nazw miejscowych (1924).

Pokrzywnica - ważna pograniczna rzeka o wielu nazwach

Chyba największą ciekawostką jest Pokrzywnica (ks. Kozierowski w Atlasie nazw geograficznych słowiańszczyzny zachodniej, 1934: Pokrzywna). Przez lata wydawało mi się, że nazwa rzeki pochodzi od... pokrzyw. Faktycznie wywodzi się od pokrzywionego, krętego biegu (niem. krume — krzywy, pokrzywiony). Dzisiaj Pokrzywnicą nazywamy cały bieg rzeki — od jej źródła w jeziorze Lekowo aż do ujścia do Parsęty. Tylko jeden dopływ Pokrzywnicy otrzymał polską nazwę — Kłodawa, płynąca w dolinie pomiędzy ulicą Świdwińską a Skotnikami. Obecnie odcinki rzeki i jej dopływy nie mają większego znaczenia. Jednak dawniej były bardzo istotne, gdyż stanowiły część granicy państwowej pomiędzy Księstwem Pomorskim a Nową Marchią. Granica jest doskonale widoczna na mapie grafa von Schmettau (chociaż odrobinę zniekształcona).

W 1564 roku granica rozciągała się na wschód od potoku Bornbeck / Born Bach, między Słowieńskiem i Sobiemirowem a Mysłowicami i Sławoborzem. Dzisiaj jest to górny odcinek Pokrzywnicy w okolicy Sobiemirowa. Następnie między Mysłowicami i Sławoborzem a Sobiemirowem biegła po „grosse Becke” / Gross Bach, który przechodził w Eisenhammer / Hammerbeck(e) / Hammer Bach lub Fier Bach / Vier Bach (od miejscowości Zagrody / Vierhof / Fierhof), także Holz Bach, wpadający do jeziorka w pobliżu dzisiejszej ulicy Kościelnej i młyna. Od jeziorka aż do ujścia rzeka nazywa się już Krumme(s) Wasser. Johannes Curtois w swojej książce z 1909 roku (str. 219, 236 w aplikacji) nazywa jeziorko Hammerteich (Staw Kowalski). Jak można zauważyć, w tej okolicy istniało kilka zbliżonych nazw (jeszcze Hammerhoff i Hammerkawel). Okazuje się, że pod Sławoborzem („w dawnych czasach”) znajdowała się huta oraz wytwórnia metalowych kulek. Świadczyć o tym miały pozostałości hałd żużlu (Hügel von Eisenschlacke) w okolicy jeziorka.

W okolicy Zagród granica odbijała na południowy wschód, omijała łukiem sławoborskie pola... i robi się nieco skomplikowanie. Codex diplomaticus Brandenburgensis Adolfa Friedricha Riedela, tom XXIV z 1863 (str. 309) podaje, że granica dociera do rzeki Vidante, oddzielającej pola Sławoborza od Ciechnowa, by dotrzeć do Technowische Fliess / Technower Bach / Brauklandsbek / Strül. Vidante to prawdopodobnie jeden z zachodnich dopływów Kłodawy. Na mapie księdza Kozierowskiego dopływ ten jest oznaczony jako Widzięca i umieszczony o wiele wyżej na północ. Wydaje się to jednak niewłaściwym oznaczeniem (pomyłka z Zilken Bach?). Granica ciągnęła się po Technowische Fliess aż do brodu zwanego Niebecken Fort (obecnie w okolicy wiaduktu ulicy Świdwińskiej nad Kłodawą? Umocnienie Nad Potokiem?). Dalej biegła do zetknięcia się pól Ciechnowa i Krzecka, by skręcić na północ. Krzecko pozostawało w Nowej Marchii.

Pozostaje jeszcze jeden dopływ, już nie graniczny, dzisiaj oznaczony jako Pokrzywnica. To Kreatz Bach / Kreutz Bach / Kreitznic? (ks. Kozierowski Krzyta, Elżbieta Rzetelska-Feleszko Krzyżatka) Jest to właściwe dopływ Kłodawy, wypływający z jeziorka przy nieistniejącej dzisiaj, cegielni i zabudowaniach oznaczonych jako Seehof (na zachód od Ciechnowa).

Pokręcone? No cóż, nazwa rzeki zobowiązuje. Dzisiaj, dzięki nowoczesnej technologii, jest nam o wiele łatwiej wyznaczyć biegi rzek i ich dopływy. Dawniej to nie było takie proste i bardzo uznaniowe. Niewielkie cieki wodne straciły swoje nazwy po 1945 roku, a nowe społeczności nie odczuwały potrzeby ich nazywania... albo nazwy funkcjonują w obiegu nieoficjalnym.

Zainteresowanych układem cieków wodnych w okolicy Sławoborza, odsyłam do Hydroportalu ISOK.

Inne ciekawostki

Zaskoczeniem było odkrycie, że gospodarstwa na wzniesieniu przy ulicy Wybudowa, mają swoją nazwę: Skotniki, która całkiem nieźle współgra z nazwą niemiecką Ochsenberg. Dawniej leks skot oznaczał bydło, ale i pieniądze, majątek. Jest to prasłowiańska pożyczka z niemieckiego scaz (dzisiejsze Schatz) oznaczającego przypłodek, czynsz. Polacy zastąpili je nowszym słowem bydło (od czasownika być). Skot oznaczał dawniej także monetę, która była używana w Polsce od XII do XIV wieku (stąd derywat skotowe oznaczał daninę płaconą przez mieszczan na rzecz władcy). Budynki bardziej na zachód nosiły nazwę Tivoli, a według profesora Tadeusza Białeckiego, również Augusthof, po polsku Polakowo.

Altstat, czyli niedawne odkrycie starej osady, w lesie nieopodal Zagród. Wiedzielibyśmy o tym miejscu dużo wcześniej, gdybyśmy mogli wcześniej przestudiować kolekcję toponimów.

Galgenberg, czyli Szubieniczne Wzgórze, czy to miejsce zyskało sobie nazwę od wykonywanych tam egzekucji? Tradycyjnie miejsce straceń nazywano w ten sposób.

Fosskuhlen, nazwa, którą przetłumaczyłem jako Lisie Doły. Na mapie barona von Schmettau oznaczone jako Voss, co w języku dolnoniemieckim oznacza lisa (gniem. Fuchs). Mieszkańcy osiedla może pamiętają zagadkowe miejsce w lesie, gdzie znajdowało się kilka rowów połączonych ze sobą. Łamaliśmy sobie wtedy głowę, co to mogło być. Nie wyglądały na okopy, a ich położenie na dnie kotlinki podważało ich strategiczny sens. To miejsce musi mieć coś koło 200 lat, gdyż wzmianka o tej nazwie pochodzi z 1836 roku! Możliwe, że nazwa dotyczy jaru, który znajduje sie kawałek dalej, zwany przez nas „Stromiznami“. Nigdy nie widziałem tam lisa. Może zdążyły się wynieść do lat 80' XX wieku?

Juch, słowo będące okrzykiem radości. Przetłumaczyłem je jako Juchu. W Szczecinie zachowała się legenda o pochodzeniu nazwy Podjuchy. Za czasów księcia Barnima I, w osadzie pod Górami Bukowymi mieszkał krawiec Pode. Został mianowany wiejskim nauczycielem, a książę często do niego zajeżdżał, bowiem polubił wesołego krawca. Pewnego razu książę został zaproszony na chrzciny najmłodszego potomka Pode. Kiedy sobie podchmielili, mistrz Pode żartował i śmiał się radośnie, co książę kwitował słowami „Spójrzcie tylko, jako Pode jucht!”. Historyjkę tę sobie opowiadano, aż przylgnęła do miejsca.

Schweinskuhlenmoor, czyli dosłownie „bagno świńskich dołków” znajdujące się przy drodze do Krzecka, za działkami. Mamy piękną polską nazwę na takie miejsca: babrzysko. Podczas gorących dni dziki szukają podmokłych, błotnistych miejsc podeszłych wodą, w których tarzają się, dla ochłody i by pozbyć się dokuczliwych insektów.

Strandschloss został na oryginalnej liście oznaczony kółkiem, podobnie jak Altstat. Czyżby było to kolejne, potencjalnie interesujące miejsce? Pozostałości pałacu/zamku?

Żałuję, że tych nazw nie da się przywrócić, tak by weszły do powszechnego użycia. Niektóre są naprawdę piękne.

Toponimy na mapach

Poniżej przedstawiam kilka ciekawych map na których ulokowane są nazwy miejscowe. Ewoluują one od nazw w dialekcie dolnoniemieckim do górno niemieckiego. Należą one do Stosowane skróty:

Gut -> Gut = majątek dworski
Sgr. -> Sandgrube = piaskownia
M. -> Mühle = młyn
St. -> Stall = stajnia
Zgl. -> Ziegelei = cegielnia
Schp. -> Schuppen = zajezdnia, wozownia, garaż
Bhf. lub Bf. -> Bahnhof -> dworzec kolejowy
F. -> Försterei = leśniczówka

1780 Schmettausches Kartenwerk SBB IIIC Kart L 5420 Blatt 22 1767 1787 m
Schmettausches Kartenwerk, SBB IIIC, Kart L 5420, Blatt 22 (1767-1787)

  • Die Musse
  • Das Fyhr
  • Scheide Mohr
  • VW. Fyhrhoff
  • Papen Berge
  • Hammer Beck
  • Solt
  • Sanel
  • Mohr
  • Der Annen Berg
  • Voss
  • Circkel Beck
  • Schweine Kuttien
  • Hege Bruch
  • Weisse Bruch
  • Lind Born
  • Reiger Soll

1845 Topographische Specialkarte des Preussischen Staats und der angrenzenden Lander 1845 m
Topographische Specialkarte des Preussischen Staats und der angrenzenden Länder (1845) str. 22 w aplikacji

  • Fierhoff
  • Fier Holz
  • Fier Bach
  • Zilken Bach
  • Kreatz Bach
  • Bärwalde
  • Rauche Bach
  • Ludwigskaten

1912 Meyers Orts und Verkehrs Lexikon des Deutschen Reichs m
Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs (1912) zobacz też Meyers Gazetteer

  • Grusse Mösse
  • Fier Holz
  • Fier Bach
  • Sandfurt
  • Fierhoff
  • Stolzenberger Fichten
  • Krisch Heide
  • Kreutz Bach
  • Zilken Bach
  • Torf Br. (Torf Brunnen = źródło torfu, kopalnia torfu?)
  • Sperling Kr.
  • Kathenz Zietlow

1941 Stolzenberg 1941 1943m
Połączone dwie mapy Meßtischblatt 206; Ramelow (1943) i Meßtischblatt 2160; Stolzenberg (1941)

Przy tej mapie warto zwrócić uwagę na jej odpowiednik z 1924 roku (ta gdzie znaznaczam toponimy). Stolzenberg rozwinął się niesamowicie w ciągu 17 lat. Miejscowość przesunęła się bardziej na północny-wschód i rozbudowała wzdłuż osi dzisiejszych ulic Kołobrzeskiej i Świdwińskiej. Pojawiają sie też nazwy:

  • Stolzenberger Wald
  • Schiesst. (strzelnica)
  • Zgl. (Ziegelai)
  • Lehm Berg
  • Strüll
  • F. Ulrichshof

Najważniejsza nazwa...

Zauważyliście, że w tym zestawieniu brakuje czegoś? Czegoś bardzo ważnego. Tak! Brakuje nazwy miejscowości. Tutaj dochodzimy do bardzo ciekawego tematu, który nie dawał mi spokoju od lat. Skąd pochodzi nazwa Sławoborze? W dzieciństwie powszechnie wierzyło się, że od „sławnych borów“ (przecież nie od „słowa bożego“, nie zgadza się ortograficznie). Na stronie gminy Sławoborze mamy lakoniczną informację:

Niemieckie miano „Stolzenberg“ zastąpiono początkowo nazwą substytucyjną „Stolniewo“, którą w końcu roku 1946 zmieniono na „Sławoborze“, pochodzącej od prasłowiańskiej nazwy „Sławobór“.

Źródło: strona Gminy Sławoborze / Zarys Historyczny

Jedna miejscowość — trzy nazwy: Stolzenberg (Stoltenberg [1618], Stoltenbergk, Stoltenbergh [1291]), Stolniewo i Sławoborze.

Zacznijmy od niemieckiej nazwy Stolzenberg. W granicach ziem przyłączonych do Polski znajdują się jeszcze trzy miejscowości, których niemiecka nazwa brzmiała tak samo. Dzisiaj to: Różanki, Wyręba i Piękna Góra. Także pod Gdańskiem istniała wieś Stolzenberg (dziś dzielnica Chełm), która w 1772 roku weszła w skład tzw. Zjednoczonego Miasta. Obecnie nie ma po niej śladu, zniszczona podczas wojen napoleońskich, wchłonięta przez Gdańsk. Stolzenberg znajdziemy w dzisiejszej Turyngii i Bawarii. Nazwę Stolzenberg na język polski można przetłumaczyć jako „Dumna/Wyniosła Góra“ (taką też nazwę substytucyjną nosiła do 1946 roku wieś Wyręba).

Zatem powstają pytania:

- czy Stolzenberg to nazwa pochodząca od osoby/rodu, która założyła osadę?
- czy Stolzenberg to zniemczona nazwa słowiańska?
- czy Stolzenberg to nazwa odnosząca się do obiektu w okolicy?

Stolzenberg

Nazwa Stoltenbergh pojawia się po raz pierwszy w łacińskim dokumencie biskupa kamieńskiego Jaromira z 28 czerwca 1291, określającym przebieg granic prepozytury kapituły kamieńskiej z prepozyturą kolegiaty kołobrzeskiej. Osada znajdowała się wówczas poza ziemią kołobrzeską, zatem w Nowej Marchii. Dolny bieg dzisiejszej rzeki Pokrzywnicy (Vier Bach / Fier Bach, Hammer Bach, Holz Bach) wyznaczał granicę pomiędzy Księstwem Pomorskim a Nową Marchią, możliwe, że w owym czasie terytorium nowomarchijskie było przesunięte nieco bardziej na północ. Wstępne badania (2019) na terenie opuszczonej, średniowiecznej osady Stolzenberg (Alt Stadt) ujawniły przedmioty pochodzące z końca XIII — XV wieku. Zatem Stolzenberg mógł być efektem kolonizacji nowomarchijskiej. Co by oznaczało, że nie musi mieć związku z osadnictwem słowiańskim. Wymaga to jednak głębszych badań archeologicznych.

Przeczytaj więcej: Stolzenberg/Sławoborze – zanikłe średniowieczne miasto biskupów kamieńskich (?) = wstępne wyniki badań

Stolzenberg to również nazwisko rodowe (np. Hermann von Stolzenberc 1281), kto wie, czy jakiś antenat Stolzenbergów nie założył osady w Nowej Marchii, nazywając ją od swojego rodu? Nazwa i herb rodu pojawia się w Wappenbuch der preussischen Monarchie, Tyroff, J. A, 1832 r.

stolzenberg
Jeden z wariantów herbu Stolzenberg

Jeśli niemiecką nazwę zredukujemy do pierwszego członu Stolz/Stolt, możemy pokusić się o szukanie słów słowiańskich, brzmiących podobnie. Od razu na myśl przychodzi słowo „stolec“ oznaczające dosłownie krzesło, siedzisko a w szerszym znaczeniu siedzibę władcy. Czy jest to więc słowiański trzpień nazwy Stolzenberg, jeśli późniejsze miasto powstało w miejscu słowiańskiego osadnictwa?

Jak pisałem wcześniej, Stolzenberg nie jest na Pomorzu nazwą unikatową. Możliwe więc, że w naszym przypadku nie powstała w jakimś szczególnym związku z okolicą jak Szczecin (Stettin) czy Słupsk (Stolp). W sąsiedztwie Sławoborza próżno szukać jakiejś dumnej/wyniosłej góry. Tylko południowa część miejscowości (końcówka ulicy Świdwińskiej) znajduje się na Wysoczyźnie Łobeskiej. Żadna z zachowanych nazw miejscowych, nie wydaje się nadawać takiej nazwy miejscowości, wręcz przeciwnie, to osada daje nazwy okolicznym miejscom np. Stolzenberger Wald. Możliwe jednak, że taka nazwa się nie zachowała.

Wiele informacji na temat Stolzenberga dostarcza „Der Kolberg-Körliner Kreis“ – Die Geschichte seiner Städte und Ortschaften von Johannes Courtois z 1909, jednak milczy na temat pochodzenia nazwy.

Stolniewo

1946 Schulwand des Kreises Kolberg Korlino Bitmapa m
Schulwand des Kreises Kolberg - Korlino - Muzeum w Koszalinie. Domena Publiczna

„Stolniewo“ to nazwa substytucyjna, tymczasowa, którą nadano miejscowości po 1945 roku. Wyprowadzono ją bezpośrednio od nazwy niemieckiej, dodając końcówkę -ewo, charakterystyczną dla Polski północnej. Z jednej strony nawiązuje do nazwy sprzed 1945, a z drugiej do prawdopodobnego słowiańskiego trzpienia. Tutaj warto wspomnieć interesujący casus miejscowości Stolec w gminie Dobra. Początkowo miejscowość nosiła nazwę Blankenburg (należała do rodu o tym nazwisku). Sprzedano ją w 1554 roku rodowi von Ramin, którzy zmienili jej nazwę na Stolzenburg. Po 1945 roku kolejny raz zmieniono nazwę na Stolec (tuż obok wsi znajduje się jezioro Stolsko, niem. Schlosssee). Zachowano nawiązanie do niemieckiej nazwy i wykorzystano zbieżność ze słowem słowiańskim, mimo że nazwa miejscowości ewidentnie nie ma słowiańskiego rodowodu.

Sławoborze

Ostateczną nazwą jest Sławoborze, używaną do dzisiaj. Można zauważyć, że ma się nijak do niemieckiego Stolzenberg. Już w szkole podstawowej dowiedziałem się, że nazwa najprawdopodobniej pochodzi od słowiańskiego imienia „Sławbor/Sławbór“, co potwierdza strona internetowa Gminy Sławoborze. Stanisław Rospond w „Słowniku etymologicznym miast i gmin PRL“ z 1984 roku wyjaśnia, że 1) nazwa osobowa Sławobor była znana na Pomorzu w 1223 r. (Slaueborius), 2) na Pomorzu Szczecińskim istniało uroczysko Sclawbuze wymieniane w 1411 r. Na ich podstawie utworzono nazwę miejscową Sławoborze. Zrobiono to według średniowiecznego schematu słowiańskiego: do nazwy osobowej *Slavobor dodano sufiks dzierżawczy *-jь (-je), w wyniku czego powstała nazwa *Slavoborjь, dziś w formie Sławoborze.

 „Atlas nazw geograficznych słowiańszczyzny zachodniej“ księdza Stanisława Kozierowskiego z 1934, wyprowadza nazwę Sławoborze następująco:

Sławoborze urocz., Szczecin D 1, NU 66, r. (1411 do 1414), Sclawbuze.

Więc nie jest to nazwa miejscowości tylko uroczyska! Do atlasu dołączona jest mapa, na której zaznaczono Sławoborze. Uroczysko ulokowane jest na południe od Sobiemirowa (w okolicy zaznaczona jest nazwa Sławęcice, czyli dzisiejsze Słowieńsko). Potwierdzenie nazwy znajdujemy w „Schriften des Vereins für Geschichte der Neumark. Repertorium der im Rgln. Staatsarchive zu Königsberg i Pr. befindlichen: Urkunden zur Geschchte der Neumark Heft 3“ dra. P. van Nissena z 1895, na stronie 66 (73 w aplikacji). Cytowany jest tam wykaz sporządzony przez namiestnika Aleksandra von Machnitz, przesłany Wielkiemu Mistrzowi Zakonu Krzyżackiego. Jest to lista szkód dokonanych przez Polskę i Księstwo Słupskie w Nowej Marchii w latach 1411 - 1414. Straty zostały wyliczone na 2349 kop czeskich groszy. Pod Ortschaften znajdujemy nasze Sclawbuze.

Uroczysko – część lasu (rzadziej pola lub łąki) o orientacyjnym znaczeniu, bez ściśle oznaczonych granic; jest to miejsce związane zwykle ze szczególnym wydarzeniem legendarnym, legendą, kurhanem, czy w którym występują charakterystyczne cechy przyrodnicze. Teren zwykle ciekawie ukształtowany geograficznie, niejednokrotnie tworzy niewielki obszar rezerwatu przyrody.

Uroczyska są pozostałością pierwotnego, samorzutnego „podziału administracyjnego” puszczy, stąd mają nazwy ludowe, które niejednokrotnie przetrwały do dzisiejszych czasów, np. Hłubokie, Królowy Most, Miedźwiedka, Sowine Błoto, Zamczysko (uroczyska Puszczy Białowieskiej), Batoh.

Źródło: Wikipedia /Uroczysko

1934 atlas nazw slowianszczyzny zachodniej
Fragment mapy z „Atlasu nazw geograficznych słowiańszczyzny zachodniej“ księdza Stanisława Kozierowskiego z 1934. Domena Publiczna

Co ciekawe, ksiądz Kozierowski w swoim atlasie pomija nazwę Stolzenberg, co świadczy na korzyść hipotezy, że nazwa ta ma czysto germański rodowód.

Niestety, nie udało mi się ustalić co znajdowało się w miejscu zwanym Scalwbuze. Jednak skoro Aleksandr von Machnitz wymieniał to miejsce na liście zniszczeń, to musiało tam istnieć coś, co dało się zniszczyć i miało wymierną wartość: osada, zabudowania, folwark. Być może miejsce to założył Sławbor albo stoczył tam jakąś walkę... może poległ. Dzisiaj nie dojdziemy prawdy ostatecznej a po zabudowaniach nie pozostał żaden znany ślad. Archeologiczne Zdjęcie Polski z kwietnia 1988 (szeroko zakrojone badania archeologiczne w gminie Sławoborze) zlokalizowało w sumie 72 punkty. W okolicy na południe od Słowieńska i na zachód od Sobiemirowa bliżej dolnego biegu Pokrzywnicy nie oznaczono żadnego punktu (w pobliżu Słowieńska znaleziono ślady osady średniowiecznej, podobnie w okolicy Sobiemirowa). LIDAR również nie przynosi jednoznacznych wskazówek. Obszar do poszukiwań jest spory i wyznacza go prostokąt Słowieńsko - Sobiemirowo - Lekowo - Kartlewo, na zachód od dolnego biegu Pokrzywnicy. Sclawbuze czeka na swoje odkrycie. Możliwe, że odkryte niedawno Stolzenberg Alt Stad to właśnie nasze Sclawbuze. Dlaczego jednak na liście jest wymieniona nazwa uroczyska a nie miasta?

slawoborze azp 1988
Archeologiczne Zdjęcie Polski 1988. Gmina Sławoborze. zabytek.pl . Domena Publiczna

Podsumowanie

Droga do konkluzji jest kręta jak bieg Pokrzywnicy, ale dotarliśmy do celu. W świetle zebranych informacji wynika, że nazwa miejscowa Sławoborze pochodzi od imienia Sławbor (Slaueborius) i pierwotnie określano nią uroczysko (w zgermanizowanej formie Sclawbuze), znajdujące się prawdopodobnie w południowo-zachodniej części dzisiejszej gminy Sławoborze. Jednak miejscowość otrzymała nazwę w wyniku tzw. chrztu nazewniczego.

Niejednokrotnie jednak z przyczyn politycznych, jak i braku źródeł, częściowo wskutek słabego przygotowania merytorycznego, tworzono tzw. chrzty nazewnicze [...]

Źródło: Wikipedia / Komisja Ustalania Nazw Miejscowości

Czyli Sławbor nadał miano uroczysku, a dopiero uroczysko udzieliło swojej nazwy dawnemu Stolzenberg. Czy to coś zmienia? Dla mnie bardzo wiele. Mimo że wciąż poruszamy się w przestrzeni domysłów (brak materialnych dowodów), to nareszcie Sławoborze zakotwiczyło w czasie i przestrzeni. Sławbor mógł być na poły mityczną postacią, która nie ma związku z okolicą miejscowości. Jednak nazwa miejsca, pojawiająca się w dokumentach, to już zupełnie co innego. Podobnie cała lista toponimów, od których rozpocząłem ten artykuł. Stały się mostami przerzuconymi przez czas, pozwalają połączyć się z ludźmi, którzy żyli tutaj przed nami. Dały wskazówki co do historii i kultury miejsca oraz zamieszkującej jej społeczności. Każde z tych nazw to trop ku odkrywaniu przeszłości, materialnych świadków czasów odległych, miejsc tak nam bliskich. 

Artykuł poświęcam wszystkim Sławoborzanom i Stolzenbergerom